Cách thay dây đàn lyre (hướng dẫn từng bước)
Đứt dây không phải chuyện lớn — thay một dây chỉ mất khoảng mười lăm phút. Bài này hướng dẫn bạn chọn đúng dây, lắp gọn gàng và giúp dây mới giữ tiếng.
Bước 1: Xác định dây cần thay
Mỗi dây đàn lyre có độ dày (cỡ dây), chiều dài và chất liệu riêng, được chọn cho đúng một nốt. Dây G3 không thể lắp vào vị trí A5, nên trước tiên hãy xác định chính xác bạn đang thay dây nào.
- Đếm từ phía dây trầm. Trên đàn lyre 16 dây chuẩn, các dây lần lượt là G3, A3, B3, C4… đến A5. Dây đỏ là Đô, dây xanh hoặc đen là Fa, giúp đếm nhanh hơn.
- Ghi lại tên nốt và vị trí, ví dụ "dây 8, G4".
- Giữ lại dây cũ nếu còn. So độ dày và loại dây với dây mới để tránh nhầm.
- Mua dây dành cho đúng mẫu đàn. Dây thường bán lẻ từng sợi hoặc theo bộ, ghi theo nốt hoặc số thứ tự. Nếu không chắc, hãy hỏi người bán dây đúng với số dây của đàn và nốt bạn cần.
Dây nylon hay dây kim loại?
Nhiều đàn lyre dùng kết hợp: dây kim loại bọc ở bè trầm (lõi được quấn sợi đồng hoặc thép bên ngoài) và dây nylon hoặc thép trơn ở bè cao. Một số đàn cao cấp dùng toàn nylon hoặc carbon.
| Loại dây | Âm sắc | Lưu ý |
|---|---|---|
| Kim loại bọc (quấn đồng hoặc thép) | Sáng, ngân rất lâu | Thường là dây trầm; cắt bằng kìm cắt |
| Thép trơn | Sáng, trong, rõ | Dây cao mảnh trên đàn dây kim loại |
| Nylon | Ấm, mềm, tắt nhanh hơn | Giãn nhiều khi còn mới; cắt bằng kéo |
Luôn thay đúng loại dây cũ. Dây kim loại và dây nylon cần lực căng rất khác nhau để đạt cùng một nốt, nên lắp dây kim loại vào chỗ dây nylon (hoặc ngược lại) có thể nghe sai tiếng và gây áp lực lên thân đàn.
Dụng cụ cần chuẩn bị
- Khoá lên dây đi kèm đàn.
- Kìm cắt cho dây kim loại, hoặc kéo sắc cho dây nylon.
- Máy lên dây (tuner) — loại kẹp hoặc ứng dụng điện thoại.
- Kính bảo hộ — nên dùng, nhất là khi thay dây kim loại.
- Không bắt buộc: kìm nhỏ để kéo dây qua lỗ, khăn mềm để lót bảo vệ mặt gỗ, và điện thoại để chụp ảnh trước khi làm.
Trước khi tháo bất cứ thứ gì, hãy chụp cận cảnh cách một dây bên cạnh được cố định ở đầu trên và đầu dưới. Đó là mẫu tham khảo tốt nhất cho nút thắt và chiều quấn dây.
Bước 2: Tháo dây cũ
- Nếu dây vẫn còn nguyên, nới từ từ bằng khoá lên dây cho đến khi dây chùng hẳn. Tuyệt đối không cắt dây khi dây còn đang căng.
- Tháo các vòng quấn khỏi chốt lên dây rồi rút đầu dây ra khỏi lỗ trên chốt.
- Ở đầu dưới, kéo dây ngược qua lỗ neo và gỡ nút thắt, hạt chặn hoặc đầu bi.
- Quan sát chốt: nếu chốt cắm sâu vào gỗ hơn hẳn các chốt bên cạnh, bạn có thể xoay lùi ra khoảng một vòng để lát nữa còn chỗ vặn căng dây mới.
Thay nhiều dây? Thay lần lượt từng dây một. Tháo hết dây cùng lúc sẽ làm toàn bộ khung đàn mất lực căng đột ngột; thay từng dây giúp đàn cân bằng và các dây khác vẫn gần đúng tiếng.
Bước 3: Cố định dây mới ở đầu dưới
Đa số đàn lyre giữ dây ở đầu dưới bằng nút thắt, hạt chặn hoặc đầu bi nằm sau một lỗ trên ngựa đàn hoặc mặt đàn. Hãy làm giống cách đàn của bạn đang dùng.
- Dây có đầu bi hoặc đầu vòng (thường gặp ở dây kim loại): chỉ cần luồn đầu trơn qua lỗ cho đến khi bi hoặc vòng chặn lại.
- Dây nylon trơn: thắt một nút chắc ở đầu dây — nút số 8 hoặc nút kép là phổ biến — để dây không tuột qua lỗ. Nếu đàn dùng hạt chặn nhỏ, hãy luồn dây qua hạt trước khi thắt.
- Kéo nhẹ dây từ phía trên để chắc chắn nút neo nằm phẳng và không trượt.
Bước 4: Quấn dây lên chốt lên dây
- Đưa dây theo đúng đường đi của nó, qua ngựa đàn hoặc cầu dây (nếu có), lên tới chốt.
- Kéo dây tương đối căng, rồi chừa đủ độ dài để quấn khoảng 2–4 vòng quanh chốt. Ước chừng, để dư thêm một đến hai lần bề rộng chốt tính từ chốt trước khi luồn dây.
- Luồn đầu dây qua lỗ trên chốt và bẻ nhẹ đầu dây để không tuột ra.
- Xoay chốt cùng chiều với các dây bên cạnh, để dây rời chốt ở cùng phía với các dây khác.
- Dẫn các vòng dây quấn gọn dần xuống phía mặt gỗ, không chồng lên nhau. Vòng quấn gọn giữ tiếng tốt hơn và không bị rè.
- Khi dây vừa căng, cắt phần thừa, chừa lại vài milimét, rồi gài gọn để không chạm vào dây khác.
Dùng tay còn lại giữ dây hơi căng trong lúc quấn. Vòng dây sẽ gọn hơn và nút neo bên dưới không bị tuột.
Bước 5: Lên dây từ từ
Đưa dây mới lên đúng cao độ từ từ, qua vài lượt, thay vì vặn một mạch. Kiểm tra bằng tuner sau mỗi vài vòng vặn.
- Đảm bảo bạn đang nhắm đúng nốt của vị trí đó. Nếu tuner báo nốt thấp hơn mục tiêu quá nhiều — hơn khoảng hai cung — hãy kiểm tra xem có gảy đúng dây không trước khi vặn căng thêm.
- Tiến tới nốt từ phía dưới, để dây và chốt ổn định chắc chắn.
- Khi đã gần đúng, lên lại cả các dây bên cạnh; khung đàn có thể đã xê dịch đôi chút.
Xem toàn bộ quy trình lên dây tại cách lên dây đàn lyre 16 dây.
Bước 6: Kéo giãn và chờ dây ổn định
Dây mới giãn rất nhiều trong 3–7 ngày đầu, đặc biệt là dây nylon. Dây mới sẽ liên tục bị chùng xuống trong thời gian đầu, đó là bình thường.
- Kéo nhẹ dây ra xa mặt đàn dọc theo chiều dài dây, rồi lên lại. Lặp lại vài lần.
- Khi dây còn mới, lên cao hơn nốt chuẩn vài cent.
- Lên dây lại vài lần mỗi ngày trong những ngày đầu. Sau khoảng một tuần dây sẽ giữ tiếng tốt hơn nhiều.
Lưu ý an toàn
- Dây đang căng có thể bị đứt bật. Giữ mặt tránh xa dây khi vặn căng và đeo kính nếu có thể.
- Không bao giờ vặn quá căng. Nếu một dây có vẻ cần vặn nhiều vòng hơn hẳn các dây bên cạnh, hãy dừng lại kiểm tra nốt, vị trí và loại dây.
- Đầu dây vừa cắt rất sắc, nhất là dây kim loại. Cắt ngắn và gài gọn lại.
Khi nào nên thay cả bộ dây
Không có lịch cố định; tuỳ vào mức độ bạn chơi và khí hậu nơi bạn sống. Hãy cân nhắc thay cả bộ khi:
- Nhiều dây nghe đục, "chết" tiếng, không còn ngân như trước.
- Dây kim loại có gỉ, đổi màu hoặc lớp quấn bị bung.
- Dây không giữ được tiếng dù đàn đã ổn định từ lâu.
- Dây bắt đầu đứt liên tiếp — các dây còn lại có lẽ cũng đã mòn.
Thay cả bộ một lần giúp âm sắc đều trên toàn bộ cây đàn. Chỉ cần nhớ: thay lần lượt từng dây, và dành một tuần để lên dây thêm trong lúc bộ dây mới ổn định.
Bảo quản dây dự phòng và đàn
- Giữ dây dự phòng trong túi gốc có ghi nhãn, cuộn lỏng, để nơi khô ráo, tránh nắng trực tiếp.
- Luôn có sẵn ít nhất một dây dự phòng cho các dây cao mảnh nhất — đây là những dây dễ đứt nhất.
- Cất đàn trong hộp hoặc bao, tránh xa lò sưởi, cửa gió điều hoà và cửa sổ có nắng. Nhiệt độ và độ ẩm thay đổi mạnh gây áp lực cho cả dây lẫn gỗ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết cần mua dây thay thế nào?
Đếm vị trí dây từ phía trầm và ghi lại tên nốt, ví dụ dây 8, G4 trên đàn 16 dây. Sau đó mua đúng dây cho nốt và mẫu đàn đó, cùng chất liệu (nylon hay kim loại) với dây cũ.
Vì sao dây đàn lyre mới thay cứ bị lệch tiếng?
Dây mới giãn rất nhiều trong 3–7 ngày đầu. Hãy kéo giãn nhẹ dây, lên hơi cao một chút và lên lại vài lần mỗi ngày. Sau khoảng một tuần dây sẽ giữ tiếng tốt hơn nhiều.
Nên quấn dây quanh chốt bao nhiêu vòng?
Thường khoảng 2–4 vòng gọn gàng. Các vòng quấn dần xuống phía mặt gỗ, không chồng lên nhau, và dây rời chốt ở cùng phía với các dây bên cạnh.
Có thể thay dây nylon vào chỗ dây kim loại không?
Không nên. Dây kim loại và dây nylon cần lực căng rất khác nhau cho cùng một nốt, nên hãy luôn thay đúng loại và cỡ dây như dây cũ.