Cách lên dây đàn lyre 16 dây (từng bước)

Đàn lyre 16 dây được lên dây theo gam Đô trưởng, từ G3 đến A5. Bài này hướng dẫn bạn dụng cụ, thứ tự lên dây và những thói quen nhỏ giúp đàn luôn giữ tiếng trong trẻo.

Cập nhật

Lên dây chuẩn cho đàn lyre 16 dây

Gần như mọi cây lyre 16 dây đều được lên dây theo Đô trưởng (C major): chỉ có các nốt tự nhiên, không thăng không giáng. Dây trầm nhất là G3 (Sol), dây cao nhất là A5 (La), còn Đô giữa (C4) là dây thứ tư tính từ phía trầm. Hơn hai quãng tám như vậy là đủ cho dân ca, nhạc ru và nhiều giai điệu cổ điển đơn giản.

Đa số đàn lyre theo quy ước màu của đàn harp: dây Đô màu đỏ, dây Fa màu xanh hoặc đen. Đây là các mốc để bạn định vị: nhìn ra dây màu là tìm được mọi dây còn lại trong tích tắc.

DâyNốtGiản phổMàu
1 (trầm nhất)G3 – Sol5̣trơn
2A3 – La6̣trơn
3B3 – Si7̣trơn
4C4 – Đô giữa1đỏ
5D4 – Rê2trơn
6E4 – Mi3trơn
7F4 – Fa4xanh/đen
8G4 – Sol5trơn
9A4 – La6trơn
10B4 – Si7trơn
11C5 – Đô1̇đỏ
12D5 – Rê2̇trơn
13E5 – Mi3̇trơn
14F5 – Fa4̇xanh/đen
15G5 – Sol5̇trơn
16 (cao nhất)A5 – La6̇trơn
5G36A37B31C42D43E44F45G46A47B41C52D53E54F55G56A5
16 dây của đàn lyre tiêu chuẩn, từ G3 (trầm) đến A5 (cao), kèm tên nốt và ký hiệu giản phổ.

Cần chuẩn bị gì để lên dây

  • Khoá lên dây. Hầu hết đàn lyre đều kèm một chiếc khoá nhỏ hình chữ T hoặc chữ L, vừa khít với chốt lên dây. Hãy để luôn trong bao đàn cho khỏi thất lạc.
  • Máy lên dây (tuner). Tuner kẹp cảm nhận rung động qua thân gỗ nên dùng tốt cả ở chỗ ồn. Ứng dụng tuner trên điện thoại dùng micro, rất tiện khi phòng yên tĩnh.
  • Một góc yên tĩnh để nghe rõ từng dây.

Đặt tuner ở chuẩn A4 = 440 Hz và dùng chế độ chromatic nếu có — tuner sẽ hiện nốt gần nhất, giúp bạn biết ngay khi gảy nhầm dây.

Ba nguyên tắc trước khi vặn chốt

  1. Vặn thật ít một. Chỉ 1/8 vòng cũng có thể làm cao độ thay đổi nhiều, nhất là ở các dây cao mảnh. Gảy, nhìn tuner, chỉnh, rồi lặp lại.
  2. Lên dây từ dưới lên. Nếu dây đang cao hơn nốt chuẩn, hãy hạ xuống thấp hơn một chút rồi mới kéo lên lại. Tiến tới nốt từ phía dưới giúp dây và chốt ổn định, giữ tiếng lâu hơn.
  3. Chắc chắn là đúng dây. Nếu tuner báo nốt thấp hơn mục tiêu quá nhiều — hơn khoảng hai cung — gần như chắc chắn bạn đang gảy nhầm dây hoặc tuner đang cài cho loại đàn khác. Đừng cố vặn căng thêm; hãy tìm đúng dây trước. Vặn quá căng là nguyên nhân đứt dây phổ biến nhất.

Không biết nên vặn chiều nào? Gảy dây cho ngân rồi xoay chốt thật nhẹ và nhìn tuner. Nếu cao độ đi xuống trong khi bạn muốn tăng, chỉ cần xoay ngược lại. Chiều vặn phụ thuộc cách dây được quấn nên mỗi cây đàn có thể khác nhau.

Từng bước: thứ tự lên dây hợp lý

Bạn có thể lên dây từ trầm lên cao, hoặc từ giữa ra hai bên. Với người mới, nên bắt đầu từ Đô giữa: dây đỏ đầu tiên rất dễ tìm, và các dây ở giữa cũng là những dây bạn chơi nhiều nhất.

5G3166A3157B3141C412D423E434F445G456A467B471C582D593E5104F5115G5126A513
Thứ tự gợi ý: bắt đầu ở Đô giữa (C4), lên dần tới C5, quay xuống G3, rồi hoàn thành các dây cao tới A5.
  1. Lên dây C4 — dây đỏ thứ tư tính từ phía trầm.
  2. Đi lên từng dây một: D4, E4, F4, G4, A4, B4, C5.
  3. Quay về phía trầm, lên dây B3, A3, G3.
  4. Hoàn thành phần cao: D5, E5, F5, G5, A5.
  5. Kiểm tra lại lượt thứ hai cả 16 dây. Khi một dây căng lên, lực căng trên cả khung đàn thay đổi chút ít, nên những dây chỉnh đầu tiên sẽ bị lệch nhẹ.

Chuẩn đến mức nào là đủ?

Hãy cố gắng để mỗi dây lệch không quá ±3 cent (1 cent bằng một phần trăm nửa cung). Độ lệch nhỏ như vậy tai người gần như không nghe ra. Trên đa số tuner, chỉ cần kim nằm giữa hoặc màn hình chuyển xanh là được.

Kiểm tra quãng 8 bằng tai

Tuner giúp bạn đến gần, còn đôi tai sẽ xác nhận. Gảy từng cặp dây cách nhau một quãng tám: G3–G4, A3–A4, C4–C5, D4–D5, F4–F5. Quãng tám chuẩn nghe như một nốt duy nhất hoà làm một. Nếu nghe tiếng "oà oà" dao động chậm (gọi là tiếng phách), một trong hai dây đang lệch — hãy kiểm tra lại cả hai bằng tuner.

Cuối cùng, gảy hợp âm Đô trưởng (C4, E4, G4) và vuốt nhẹ qua toàn bộ dây từ trầm lên cao. Nếu mọi thứ nghe sáng và êm, bạn đã sẵn sàng chơi.

Dây mới bị giãn: điều cần biết

Đàn mới mua, hoặc đàn vừa thay dây, sẽ chưa giữ được tiếng ngay. Dây mới giãn rất nhiều trong 3–7 ngày đầu. Đây là chuyện bình thường, không phải đàn bị lỗi.

  • Lên dây lại vài lần mỗi ngày trong những ngày đầu.
  • Kéo nhẹ từng dây ra xa mặt đàn dọc theo chiều dài dây, rồi lên dây lại. Cách này giúp dây giãn nhanh hơn.
  • Khi dây còn mới, lên cao hơn nốt chuẩn vài cent — dây sẽ tự chùng về gần đúng cao độ.
  • Sau khoảng một tuần, dây ổn định và giữ tiếng tốt hơn hẳn.

Bao lâu nên lên dây một lần?

  • Tuần đầu với dây mới: mỗi ngày, thường là vài lần một ngày.
  • Khi chơi bình thường: kiểm tra nhanh trước mỗi buổi tập.
  • Khi môi trường thay đổi: đi xa, để đàn trong xe lạnh, bật sưởi, điều hoà hay để dưới nắng đều làm thay đổi độ căng dây. Hãy để đàn "quen" nhiệt độ phòng một lúc rồi mới lên dây.
  • Dây nylon và dây kim loại: dây nylon giãn nhiều hơn và nhạy với nhiệt độ hơn, nên đàn dây nylon thường phải lên dây thường xuyên hơn một chút.

Chơi ở giọng khác: lever và lên dây lại

Nhiều cây lyre 16 dây giá phổ thông không có lever (cần gạt nửa cung), và điều đó hoàn toàn ổn — giọng Đô trưởng đã đủ cho rất nhiều bài. Một số đàn tốt hơn có lever trên một vài hoặc tất cả các dây. Bật lever sẽ nâng dây đó lên đúng nửa cung.

Giọng muốn chơiCần thay đổi gì so với Đô trưởng
Sol trưởng (G)Nâng mọi dây Fa thành Fa♯ (bật lever ở các dây F)
Rê trưởng (D)Nâng Fa và Đô thành Fa♯, Đô♯
La trưởng (A)Nâng Fa, Đô và Sol
Fa trưởng (F)Lên dây lại mọi dây Si xuống Si♭ — lever chỉ nâng được, không hạ được

Đàn không có lever? Bạn vẫn chơi được giọng Sol trưởng bằng cách dùng tuner lên hai dây Fa thành Fa♯, chơi xong thì chỉnh lại như cũ.

Xử lý các lỗi lên dây thường gặp

Dây bị rè

  • Dây có thể đang chạm dây bên cạnh, chạm khung đàn hoặc chạm một đầu dây thừa. Quan sát kỹ khi dây đang rung.
  • Các vòng dây quấn trên chốt có thể bị chồng lên nhau hoặc lỏng. Quấn lại cho gọn thường sẽ hết rè.
  • Đầu dây thừa dài có thể đập vào gỗ — hãy cắt bớt hoặc gài gọn lại.
  • Dây cũ, mòn hoặc bị gập cũng có thể rè. Nếu đã thử mọi cách, hãy thay dây (xem cách thay dây đàn lyre).

Dây không giữ được tiếng

  • Nếu là dây mới, hãy kiên nhẫn lên lại đều đặn trong một tuần.
  • Nếu chính chốt bị trượt ngược, vừa vặn vừa ấn nhẹ chốt vào trong cho chắc. Nếu vẫn trượt, nên mang tới thợ sửa đàn.
  • Kiểm tra nút thắt hoặc điểm neo ở đầu dưới của dây có bị tuột không.
  • Nhiệt độ hay độ ẩm thay đổi mạnh sẽ làm lệch bất kỳ dây nào; hãy cất đàn tránh xa lò sưởi và cửa sổ.

Câu hỏi thường gặp

Đàn lyre 16 dây lên dây những nốt nào?

Lên dây chuẩn là gam Đô trưởng từ G3 đến A5: G3, A3, B3, C4, D4, E4, F4, G4, A4, B4, C5, D5, E5, F5, G5, A5. Dây đỏ là Đô, dây xanh hoặc đen là Fa.

Vì sao đàn mới cứ bị lệch dây?

Dây mới giãn rất nhiều trong 3–7 ngày đầu. Hãy lên dây vài lần mỗi ngày, kéo giãn nhẹ dây và lên hơi cao một chút. Sau khoảng một tuần dây sẽ giữ tiếng tốt hơn nhiều.

Vặn chốt lên dây theo chiều nào?

Tuỳ cách dây được quấn, nên hãy thử xoay thật nhẹ và nhìn tuner. Nếu cao độ đi sai hướng, xoay chiều ngược lại. Luôn vặn từng chút một.

Đàn lyre 16 dây có chơi được giọng Fa trưởng không?

Được, nhưng không dùng lever vì lever chỉ nâng nốt. Hãy dùng tuner hạ mọi dây Si xuống Si♭, khi quay về Đô trưởng thì lên lại thành Si.